Η ζωή μιας Ευρωπαίας που δεν χωρούσε σε ιδεολογικά στρατόπεδα
Η Έμμα Μπονίνο, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές του ιταλικού και ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού και επί δεκαετίες υπερασπίστρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πέθανε σε ηλικία 78 ετών. Τον θάνατό της ανακοίνωσε την Παρασκευή το κόμμα της, Più Europa. Ευρωβουλευτής, ευρωπαία επίτροπος, γερουσιαστής και δύο φορές υπουργός, η Μπονίνο άφησε το αποτύπωμά της τόσο στις Βρυξέλλες όσο και στη Ρώμη, διατηρώντας σε όλη την πολιτική της διαδρομή τον χαρακτήρα της μαχητικής ακτιβίστριας.
Η πολιτική της πορεία ξεκίνησε από τους αγώνες για το δικαίωμα στην άμβλωση και το διαζύγιο και εξελίχθηκε σε μια ευρύτερη μάχη για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους, την ευρωπαϊκή ενοποίηση και την υπεράσπιση των ατομικών ελευθεριών.
Από την παράνομη άμβλωση στον πολιτικό ακτιβισμό
Γεννημένη στην αγροτική περιοχή του Πιεμόντε, η Μπονίνο αποφάσισε να αφιερώσει τη ζωή της στον πολιτικό ακτιβισμό μετά την εμπειρία μιας παράνομης άμβλωσης το 1974. Η εμπειρία αυτή την οδήγησε στο φεμινιστικό κίνημα και στις πρώτες δράσεις πολιτικής ανυπακοής.
Το 1976, σε ηλικία μόλις 28 ετών, εξελέγη για πρώτη φορά στο ιταλικό Κοινοβούλιο με το Ριζοσπαστικό Κόμμα. Νεαρή, γυναίκα και ριζοσπαστική, χρησιμοποίησε το Κοινοβούλιο ως βήμα για τις εκστρατείες υπέρ της νομιμοποίησης των αμβλώσεων και του διαζυγίου, κατά της πυρηνικής ενέργειας και υπέρ ενός κοσμικού ιταλικού κράτους.
Το 1979 εξελέγη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στις πρώτες άμεσες ευρωπαϊκές εκλογές. Εκεί διαπίστωσε γρήγορα ότι το ευρωπαϊκό πολιτικό κέντρο βρισκόταν αλλού. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έδρευε τότε στο Λουξεμβούργο, όμως η Μπονίνο επέλεξε να μετακινηθεί στις Βρυξέλλες, τις οποίες θεωρούσε πραγματικό κέντρο λήψης αποφάσεων.
Από εκεί άρχισε να μεταφέρει τις εκστρατείες της πέρα από τα σύνορα της Ιταλίας και της Ευρώπης.
Από τις Βρυξέλλες στα μέτωπα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Η Μπονίνο αξιοποίησε τη θέση της στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για να κάνει τις υποθέσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ευρωπαϊκή και διεθνή υπόθεση. Η δράση της την έφερε επανειλημμένα αντιμέτωπη με τις αρχές.
Το 1987 συνελήφθη στην κομμουνιστική Πολωνία επειδή συμμετείχε σε διαδήλωση υπέρ της δημοκρατίας στη Βαρσοβία. Δύο χρόνια αργότερα συνελήφθη στη Νέα Υόρκη, επειδή μοίραζε αποστειρωμένες σύριγγες σε χρήστες ναρκωτικών, σε μια διαμαρτυρία για την πολιτική των ΗΠΑ στην πρόληψη του AIDS.
Η πολιτική της δράση είχε πλέον ξεπεράσει τα όρια της παραδοσιακής κοινοβουλευτικής πολιτικής. Η Μπονίνο θεωρούσε την πολιτική εξουσία εργαλείο για να επιτυγχάνονται συγκεκριμένες αλλαγές και όχι αυτοσκοπό.
«Για μένα, η εξουσία μπορεί να είναι καλή ή κακή, ανάλογα με το τι κάνεις με αυτήν», είχε πει. «Η εξουσία είναι η ευθύνη να αλλάζεις τα πράγματα προς το καλύτερο, στο μέτρο των δυνατοτήτων σου».
Η Ευρωπαία επίτροπος που πήγε στις εμπόλεμες ζώνες
Η πολυπλοκότητα της ιταλικής πολιτικής ήταν αυτή που τελικά την έφερε σε ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά αξιώματα.
Μετά τις εκλογές του 1994, ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι χρειάστηκε τη στήριξη του Ριζοσπαστικού Κόμματος για να σχηματίσει κυβέρνηση. Στο πλαίσιο της συμφωνίας, η Μπονίνο προτάθηκε ως ευρωπαία επίτροπος.
Αρχικά αντιμετώπισε με επιφύλαξη τον διορισμό, θεωρώντας το αξίωμα υπερβολικά γραφειοκρατικό. Το χαρτοφυλάκιό της περιλάμβανε την ανθρωπιστική βοήθεια, την πολιτική προστασίας των καταναλωτών και την αλιεία, αντικείμενα που η ίδια είχε χαρακτηρίσει αρχικά «ψίχουλα».
Σύντομα, όμως, άλλαξε άποψη. Διαπίστωσε ότι μέσα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορούσε να προωθήσει σε διεθνές επίπεδο τις ιδέες για τις οποίες αγωνιζόταν στους δρόμους.
Ταξίδεψε σε περιοχές που βρίσκονταν στο επίκεντρο πολέμων και ανθρωπιστικών κρίσεων, μεταξύ άλλων στα Βαλκάνια, στη Ρουάντα και στο Ζαΐρ, θέλοντας να δείξει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορούσε να παρεμβαίνει έμπρακτα σε κρίσεις πέρα από τα σύνορά της.
Η προσέγγισή της ήταν ασυνήθιστη για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Μιλούσε με ανθρώπους που άλλοι αξιωματούχοι απέφευγαν και επισκεπτόταν η ίδια τις περιοχές των κρίσεων.
Παράλληλα, δεν δίσταζε να επικρίνει κυβερνήσεις και ευρωπαϊκές πρωτεύουσες όταν θεωρούσε ότι δεν αντιμετώπιζαν αποτελεσματικά ανθρωπιστικές κρίσεις ή συνέχιζαν να συνεργάζονται με αυταρχικά καθεστώτα.
Η «μάχη του καλκανιού» και η έξοδος από την Κομισιόν
Η ευθύτητα της Μπονίνο της δημιούργησε και αντιπάλους.
Το 1995, κατά τη λεγόμενη «μάχη του καλκανιού» μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Καναδά, κατηγόρησε την Οτάβα για «πειρατεία», μετά την κατάσχεση ισπανικού αλιευτικού σε διεθνή ύδατα.
Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι οι ευρωπαϊκοί αλιευτικοί στόλοι τους οποίους υπερασπιζόταν είχαν επίσης κατηγορηθεί για υπεραλίευση και ανακριβείς δηλώσεις σχετικά με τα αλιεύματα.
Το 1998 ξεκίνησε έρευνα για απάτη σχετικά με συμβάσεις ανθρωπιστικής βοήθειας ύψους 2,4 εκατ. ευρώ. Οι ερευνητές δεν βρήκαν στοιχεία που να εμπλέκουν την ίδια, όμως η θητεία της στην Επιτροπή τερματίστηκε τον Μάρτιο του 1999, όταν παραιτήθηκε ολόκληρη η Επιτροπή του Ζακ Σαντέρ, υπό το βάρος ευρύτερων καταγγελιών για κακοδιαχείριση και απάτη.
Η Μπονίνο, ωστόσο, επέστρεψε γρήγορα στην πολιτική. Τρεις μήνες αργότερα επανεξελέγη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Η πολιτικός που αρνήθηκε να χωρέσει στο ιταλικό δίπολο
Στα επόμενα χρόνια, η Μπονίνο παρέμεινε σταθερή υποστηρίκτρια της ευρωπαϊκής ενοποίησης, ενώ ταυτόχρονα επέκρινε έντονα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Υποστήριζε τη μετάβαση σε μια πραγματική πολιτική ένωση, ικανή να αποκτήσει μεγαλύτερο γεωπολιτικό βάρος απέναντι σε δυνάμεις όπως η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Παράλληλα, απέρριπτε την ιδέα ενός συγκεντρωτικού «ευρωπαϊκού υπερκράτους» και τάσσονταν υπέρ μιας ισχυρής Ευρώπης με σαφώς καθορισμένες αρμοδιότητες.
Το 2006 επέστρεψε στην ιταλική κυβέρνηση ως υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων στην κυβέρνηση του Ρομάνο Πρόντι. Αργότερα έγινε αντιπρόεδρος της Γερουσίας και, το 2013, υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση του Ενρίκο Λέτα.
Η ικανότητά της να συνεργάζεται με πολιτικούς διαφορετικών ιδεολογικών προελεύσεων την έκανε ξεχωριστή περίπτωση στην ιταλική πολιτική. Το όνομά της βρέθηκε επανειλημμένα και στις συζητήσεις για την Προεδρία της Ιταλικής Δημοκρατίας.
Η σχέση με τον Πάπα Φραγκίσκο
Ανάμεσα στις πιο απρόσμενες προσωπικές σχέσεις που δημιούργησε η Μπονίνο ήταν εκείνη με τον Πάπα Φραγκίσκο.
Παρά τις βαθιές ιδεολογικές διαφορές τους, μεταξύ άλλων στο ζήτημα της άμβλωσης, οι δύο τους συνδέθηκαν μέσα από την κοινή υποστήριξη προς τους μετανάστες.
Ο Φραγκίσκος είχε χαρακτηρίσει τη Μπονίνο «παράδειγμα ελευθερίας και αντίστασης», αναγνωρίζοντας τη συνέπεια με την οποία υπερασπίστηκε τις θέσεις της ακόμη και όταν αυτές την έφερναν απέναντι σε ισχυρούς πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες.
Για τη Μπονίνο, ωστόσο, η συνεργασία με διαφορετικές πολιτικές πλευρές δεν αποτελούσε πολιτική ευκαιριακή επιλογή. Ήταν μέσο για να προωθήσει τις υποθέσεις που θεωρούσε σημαντικές.
«Οι προτεραιότητές της ήταν οι υποθέσεις της», είχε πει ο δημοσιογράφος Μάρκο Τζατερίν, ο οποίος είχε διατελέσει εκπρόσωπός της στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Αυτή ήταν ίσως και η πιο σταθερή γραμμή της πολιτικής της διαδρομής: από τους αγώνες για την άμβλωση και τις πολιτικές ελευθερίες μέχρι την ανθρωπιστική βοήθεια, την ευρωπαϊκή ενοποίηση και τα δικαιώματα των μεταναστών, η Μπονίνο αντιμετώπισε την πολιτική ως τρόπο παρέμβασης στην πραγματικότητα.
